Bzovík: średniowieczne opactwo przemienione w twierdzę
Bzovík to dawne opactwo benedyktyńskie, a później premonstratensów, we wsi Bzovík w powiecie Krupina w środkowej Słowacji. Gdy w XVI wieku wzrosło zagrożenie tureckie, przebudowano je na ufortyfikowaną rezydencję z fosą i okrągłymi basztami narożnymi. Dziś to romantyczna ruina z dobrze zachowanymi murami zewnętrznymi, cichy ukryty skarb na skraju krainy Hont.
Mnisi założyli go w latach 30. XII wieku, w 1530 roku magnat ich wygnał i zamienił klasztor w twierdzę ze strzelnicami i basztami. Mury stoją do dziś.
Historia twierdzy i opactwa w Bzovíku
Klasztor w Bzovíku powstał w pierwszej połowie XII wieku, najprawdopodobniej w latach 1127–1131. Założył go hrabia Lampert z rodu Hunt-Poznan wraz z żoną Zofią i synem Mikołajem. Najstarsza zachowana wzmianka pochodzi z 1135 roku, gdy król Bela II potwierdził fundację klasztoru pod wezwaniem św. Stefana, pierwszego króla Węgier. Król spisał przy tym dobra klasztoru: dziesięć całych posiadłości w komitacie Hont, dwie w komitacie ostrzyhomskim, jedną w Nógrádzie, winnice w trzech wsiach oraz ziemię i ludzi w dwunastu kolejnych. Początkowo żyli tu benedyktyni.
Między około 1179 a 1181 rokiem benedyktynów zastąpili premonstratensi z Ołomuńca, którzy szerzyli oświatę i nowe metody uprawy ziemi. W 1262 roku król Bela IV potwierdził zakonowi posiadanie klasztoru, dodał kolejne dobra, a władzę sądową nad ludźmi klasztoru powierzył wyłącznie sędziemu krajowemu lub prepozytowi. Prepozytura przez stulecia odgrywała ważną rolę w dziejach komitatu Hont. Romański kościół o dwóch wieżach, do którego później dobudowano budynki klasztorne z wirydarzem i krużgankiem, należał do najważniejszych romańskich zabytków Słowacji.
XV wiek był niespokojny. Kościół i klasztor wielokrotnie atakowano, kilka razy płonęły i odbudowywano je; w 1433 roku spustoszyli je husyci. Przełom przyniosła klęska pod Mohaczem w 1526 roku. Majątek należał wówczas do Zygmunta Balassy (Žigmund Balaš), jednego z magnatów środkowej Słowacji, który w 1530 roku wygnał zakonników. Uciekli oni z archiwum do benedyktynów w Hronskim Beňadiku. Balassa zaczął przebudowywać klasztor na ufortyfikowaną rezydencję: mury otrzymały potężne strzelnice i wewnętrzne chodniki obronne, od wewnątrz dobudowano pomieszczenia dla żołnierzy i budynki gospodarcze, a cały teren chroniły szerokie fosy i masywne baszty narożne. Prace trwały do połowy stulecia, a na niektórych basztach zachowały się inicjały S. B. i data 1545.
Dalsze losy były równie barwne. W 1620 roku kompleks spłonął, a pod koniec XVII wieku wrócił do Kościoła. W 1678 roku zdobyli go powstańcy Imre Thökölyego. Potem należał do jezuitów i arcybiskupa ostrzyhomskiego, z którym wiąże się barokowa przebudowa, a arcybiskupi zarządzali majątkiem do 1908 roku. Od początku XIX wieku obiekt zaczął popadać w ruinę. Ciężki cios zadała mu druga wojna światowa: bomba w 1945 roku zniszczyła ostatnią wieżę romańskiego kościoła i część prezbiterium, a później ubyło kolejnych fragmentów murów. Badania i prace konserwatorskie rozpoczęto w 1969 roku, a w 2023 roku zamek odnawiano z pomocą wolontariuszy.
Ciekawostki o opactwie w Bzovíku
- Słowackie źródła używają dla obiektu wielu nazw, takich jak hrad, zámok, kláštor czy pevnosť, bo trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy to klasztor, zamek czy rezydencja. W latach 1981–1990 oficjalna nazwa brzmiała nawet Bzovícky zámok.
- Klasztor poświęcono św. Stefanowi, pierwszemu królowi Węgier, a pierwszą pisemną wzmianką jest dokument królewski z 1135 roku, który wylicza także jego dobra.
- Gdy premonstratensi uciekali w 1530 roku, zabrali archiwum do benedyktynów w Hronskim Beňadiku.
- Na niektórych basztach do dziś widać inicjały S. B. (Sigismundus Balassa) i datę 1545.
- Prepozytura premonstratensów stała się w średniowieczu jednym z największych majątków feudalnych w regionie Hontu.
- Polskie źródła wspominają o lipie liczącej około 300 lat, rosnącej przed głównym wejściem do kościoła św. Stefana we wsi.
Wycieczki w pobliżu: Twierdza Bzovík
Atrakcje w okolicy, które możesz zarezerwować online przez Viator:
Zwiedzanie opactwa w Bzovíku
- Zewnętrzne umocnienia z basztami narożnymi to najlepiej zachowana część obiektu, nosząca ślady rekonstrukcji. Reszta dawnego klasztoru jest ruiną.
- Obiekt jest dobrze widoczny po zjeździe z głównej drogi na południe od wsi. Przed wyjazdem sprawdź aktualne zasady dostępu i godziny otwarcia, ponieważ miejsce niedawno odnawiano.
- We wsi stoi także kościół św. Stefana datowany na pierwszą połowę XVII wieku, z malowidłami ściennymi i kamienną chrzcielnicą z XVII wieku.
- Zamek Čabraď leży zaledwie ok. 8 km stąd, więc obie ruiny łatwo połączyć w jednym dniu. Na tej stronie w promieniu 30 km znajdziesz też Nový zámok, kościół św. Katarzyny w Bańskiej Szczawnicy i Pustý hrad.
Godziny otwarcia, dostęp i warunki mogą się zmienić. Sprawdź przed wyjazdem.
Mapa: gdzie leży Twierdza Bzovík
Zdjęcia: Twierdza Bzovík
Pytania
Gdzie leży ufortyfikowane opactwo Bzovík i jak dojechać?
Stoi we wsi Bzovík w powiecie Krupina w kraju bańskobystrzyckim. Obiekt jest dobrze widoczny po zjeździe z głównej drogi na południe od wsi.
Czy Bzovík to zamek, czy klasztor?
Jedno i drugie. Powstał jako klasztor benedyktynów w XII wieku, później przejęli go premonstratensi, a w XVI wieku przebudowano go na twierdzę z basztami i fosą. Dlatego źródła słowackie nazywają go zarówno zamkiem, jak i klasztorem.
Kto założył opactwo w Bzovíku?
Założył je hrabia Lampert z rodu Hunt-Poznan wraz z żoną Zofią i synem Mikołajem, prawdopodobnie w latach 1127–1131. Najstarszym zapisem jest dokument króla Beli II z 1135 roku.
Dlaczego klasztor przebudowano na twierdzę?
Po klęsce pod Mohaczem w 1526 roku region zagrażali Turcy. Właściciel Zygmunt Balassa wygnał w 1530 roku zakonników i zaczął umacniać opactwo strzelnicami, chodnikami obronnymi, fosą i basztami narożnymi.
Co stało się z Bzovíkiem w czasie drugiej wojny światowej?
Obiekt bardzo ucierpiał. Według źródeł węgierskich bomba w 1945 roku zniszczyła ostatnią wieżę dawnego kościoła i część prezbiterium, a kolejne mury zniknęły przy późniejszej rozbiórce.
Co jeszcze zobaczyć w okolicy Bzovíka?
Zamek Čabraď jest oddalony o ok. 8 km. Nový zámok, kościół św. Katarzyny w Bańskiej Szczawnicy i Pustý hrad leżą w promieniu 30 km.
Także w pobliżu
Zamek Čabraď
Čabradský Vrbovok · zamek, którego Turcy nie zdobyli
8 km stąd
Nowy Zamek
Bańska Szczawnica · wieża przeciw Turkom, dziś muzeum
21 km stąd
Kościół św. Katarzyny w Bańskiej Szczawnicy
Bańska Szczawnica · późnogotycki kościół z Sądem Ostatecznym
22 km stąd
Pusty Zamek
Zwoleń · ruiny jednego z największych zamków Europy
27 km stąd