Celemantia, rzymski kastel w Iži nad Dunajem

Rzymskie i wczesne średniowieczeBratysława i zachodnia Słowacja

Celemantia: największy rzymski kastel na Słowacji

Celemantia (słow. Kelemantia, dziś także Leányvár lub Dievčí hrad) to rzymski kastel na lewym brzegu Dunaju, w gminie Iža, kilka kilometrów na wschód od Komarna. To największy znany rzymski obiekt wojskowy na Słowacji, a od 2021 roku część światowego dziedzictwa UNESCO Granice Cesarstwa Rzymskiego: limes naddunajski. Dziś to stanowisko archeologiczne pod gołym niebem dla każdego, kogo interesuje historia Rzymu.

Rzym zbudował swoją twierdzę na tym odcinku granicy po niewłaściwej stronie Dunaju, naprzeciw barbarzyńskich Kwadów. Spłonęła, odbudowano ją z kamienia, a dziś nosi dziewczęce imię.

GdzieIža, kilka kilometrów na wschód od Komarna, południowa Słowacja, nad Dunajem

RodzajRzymski kastel na limesie naddunajskim; stanowisko archeologiczne pod gołym niebem

Idealne dlaMiłośników historii Rzymu i archeologii, kolekcjonerów obiektów UNESCO oraz rowerzystów nad Dunajem

Jak dojechaćOk. 5–7 km na wschód od Komarna, przy brzegu Dunaju na wzgórzu Leányvár; most Monostor leży ok. 9 km stąd

Historia kastelu Celemantia

W ciągu I wieku Rzymianie podbili Panonię i przesunęli granicę cesarstwa nad Dunaj. Przeciwległy brzeg, ziemie germańskich Kwadów, był barbaricum. Naprzeciw obozu legionowego Brigetio, tuż na wschód od ujścia Wagu, Rzymianie zbudowali na tym brzegu przyczółek, twierdzę znaną później jako Celemantia. Nazwa pojawia się w II wieku w geografii Klaudiusza Ptolemeusza wśród ziem germańskich, ale w innych źródłach antycznych kastel nie jest wymieniony, a utożsamienie opiera się na późniejszych badaniach.

Pierwszy, drewniano-ziemny obóz powstał w latach 70. II wieku podczas wojen markomańskich za Marka Aureliusza. Nie miał być jednak tylko bazą wypadową przeciw Kwadom, lecz stałym kastelem granicznym. Drewniana palisada otaczała za wałami i podwójnym rowem co najmniej trzy hektary. Wewnątrz stało jedenaście koszar z niewypalanych cegieł o długości 44–48 metrów, a znalezione uzbrojenie wskazuje na jeźdźców i łuczników. Około 179 roku obóz zniszczył pożar, jak pokazują ostatnie monety, prawdopodobnie podczas ataku germańskiego, a Rzymianie zbudowali w pobliżu kilka mniejszych obozów ziemnych jako bazy operacyjne.

Po wojnach, za cesarza Kommodusa, Rzymianie odbudowali kastel z kamienia w tym samym miejscu. Nowa twierdza miała kształt zbliżony do kwadratu, boki o długości ok. 172 metrów, powierzchnię ponad trzech hektarów, zaokrąglone narożniki i 20 wież. Mury miały grubość 1,8 metra i co najmniej 4–5 metrów wysokości. Pośrodku każdego boku znajdowała się brama z dwiema wieżami; brama południowa prowadziła ku Dunajowi i połączeniu z Brigetio. Niezwykłe było położenie budynku dowództwa przy bramie zachodniej, a nie pośrodku. Łaźnie mieściły się na południowym wschodzie, spichlerz na północnym wschodzie, a załogę zaopatrywały duże piece chlebowe i studnie. Niemal cały materiał budowlany trzeba było przewozić statkami przez rzekę, a pieczęcie na cegłach pokazują, że przy budowie pracowali żołnierze legionu I Adiutrix z Brigetio. Mur biegnący od wieży południowo-zachodniej ku rzece sugeruje, że kastel pomagał chronić most na Dunaju.

Kamienny kastel uszkodziły walki w połowie III wieku, a w IV wieku go zmodernizowano, dobudowując wieże bastionowe przy bramie północnej i trzech narożnikach. Jego koniec był prawdopodobnie gwałtowny, po wojnie z Kwadami i Sarmatami w latach 374–375, o czym świadczą ślady pożaru; źródła angielskie podają, że miejsce przestało istnieć około 400 roku. Ruiny były dobrze widoczne do końca XVIII wieku, gdy kamień zabrano na budowę twierdzy w Komarnie. Według późniejszej tradycji król Bela IV podarował ruiny dominikankom z Wyspy Małgorzaty, które zbudowały wśród nich małą twierdzę. Wykopaliska rozpoczął na początku XX wieku János Tóth-Kurucz, a systematyczne badania prowadzi od 1978 roku Słowacka Akademia Nauk. W lipcu 2021 roku miejsce wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Ciekawostki o Celemantii

Celemantia to największy znany rzymski kastel na terenie dzisiejszej Słowacji.
Był jedyną rzymską twierdzą limesu na tym odcinku granicy wysuniętą na lewy brzeg Dunaju, naprzeciw obozu legionowego Brigetio.
Węgierska nazwa Leányvár oznacza Dziewczęcy Zamek. Miejscowa legenda głosi, że rzymski żołnierz Valentin trzymał tu swoje kochanki, ale to opowieść zmyślona. Nazwa prawdopodobnie wiąże się z darowizną ruin przez króla Belę IV dla dominikanek z Wyspy Małgorzaty.
Wykopaliska przyniosły ponad 1500 monet, dzięki którym archeolodzy bardzo dokładnie datują kolejne fazy budowy.
Wśród znalezisk są pozłacana zapinka tarczowa z wizerunkiem boga Serapisa oraz kościana figurka komicznego aktora z III wieku.
Żołnierze piekli chleb w dużych wspólnych piecach, które stały z dala od koszar, przy wieżach, zapewne ze względów przeciwpożarowych.

Wycieczki w pobliżu: Rzymski kastel Celemantia

Atrakcje w okolicy, które możesz zarezerwować online przez Viator:

5-Course Small-Group Bratislava Food Tour with Local Guide

★ 5 (47 opinii) · 3,5 godz.

Zobacz szczegóły ›

Military Guns Shooting Experience with GunMates Bratislava

★ 5 (44 opinii) · 2 godz.

Zobacz szczegóły ›

Bratislava Off the Beaten Path Tour - recommended also by Rick Steves

★ 5 (36 opinii) · 2 godz.

Zobacz szczegóły ›

Private Day Trip to Banska Stiavnica Unesco Site

★ 5 (32 opinii) · 10 godz.

Zobacz szczegóły ›

Zwiedzanie kastelu Celemantia

Teren zamieniono w skansen z częściowymi rekonstrukcjami: mur zachodni z sylwetą bramy, położenie wież w narożnikach i wzdłuż murów, brama północna oraz rzuty wieży północno-wschodniej i północno-zachodniej.
Wewnątrz kastelu widać ślady koszar, studnię i cysternę. Tablice informacyjne po słowacku, węgiersku, niemiecku i angielsku wyjaśniają rekonstrukcje.
Większości znalezisk nie ma na miejscu. Prezentowane są w Muzeum Naddunajskim w Komarnie, w Słowackim Muzeum Rolnictwa w Nitrze i w Słowackim Muzeum Narodowym w Bratysławie.
Kastel leży na dunajskiej równinie zalewowej tuż przy rzece, więc załóż wygodne buty i przed wyjazdem sprawdź aktualny dostęp oraz godziny otwarcia.
Pobliski most Monostor (ok. 9 km) i most Marii Walerii (ok. 40 km) to kolejne miejsca na tej stronie, które można połączyć z wycieczką nad Dunaj.

Godziny otwarcia, dostęp i warunki mogą się zmienić. Sprawdź przed wyjazdem.

Mapa: gdzie leży Rzymski kastel Celemantia

Zdjęcia: Rzymski kastel Celemantia

Pozostałości rzymskiego kastelu Celemantia koło Iži

Stanowisko archeologiczne Celemantia w Iži

Pytania

Gdzie leży Celemantia i jak dojechać?

Celemantia leży w gminie Iža, kilka kilometrów na wschód od Komarna w południowej Słowacji, przy brzegu Dunaju na wzgórzu zwanym Leányvár.

Czym była Celemantia?

Był to rzymski kastel na lewym brzegu Dunaju, naprzeciw obozu legionowego Brigetio. Strzegł przeprawy przez rzekę i obserwował Kwadów po drugiej stronie granicy.

Jak stara jest Celemantia?

Drewniano-ziemny kastel powstał w latach 70. II wieku podczas wojen markomańskich i spłonął około 179 roku. Za cesarza Kommodusa zastąpił go kastel kamienny, używany jeszcze w IV wieku.

Dlaczego nazywa się Leányvár, czyli Dziewczęcy Zamek?

Miejscowa legenda o rzymskim żołnierzu i jego kochankach jest zmyślona. Nazwa prawdopodobnie pochodzi stąd, że król Bela IV podarował ruiny dominikankom z Wyspy Małgorzaty, które zbudowały tu małą twierdzę.

Czy Celemantia jest na liście UNESCO?

Tak. Od lipca 2021 roku jest częścią obiektu Granice Cesarstwa Rzymskiego: limes naddunajski (odcinek zachodni).

Co można zobaczyć w Celemantii dzisiaj?

Fundamenty kastelu, częściowe rekonstrukcje muru zachodniego, bramy i wież, ślady koszar, studnię i cysternę oraz tablice informacyjne w czterech językach.