Zamek Szaryski: królewska ruina, od której nazwę wzięła cała kraina
Zamek Szaryski (słow. Šarišský hrad) to ruina gotycko-renesansowej warowni na wzgórzu o wysokości 570 m nad miasteczkiem Veľký Šariš, kilka kilometrów na północny zachód od Preszowa we wschodniej Słowacji. Należy do najstarszych i największych zamków kraju, ma potężną wieżę, pierścień baszt i widoki aż na Tatry Wysokie, a dla szukających, co zobaczyć koło Preszowa, jest świetnym celem.
Stożkowate wzgórze nad doliną Toryssy jest zamieszkane od neolitu, a jego królewski zamek był tak ważny, że od niego nazwano całą żupę i krainę, Szarysz.
Historia Zamku Szaryskiego
Stożkowate andezytowe wzgórze nad Veľký Šariš przyciągało osadników na długo przed zamkiem. Archeolodzy znaleźli tu ślady życia z neolitu, późnej epoki kamienia i epoki brązu (XIII–XI wiek p.n.e.), potem z przełomu er aż do IV wieku oraz znów z X–XII wieku. Murowany zamek powstał w XIII wieku, najpewniej po najeździe tatarskim z 1241 roku, gdy król Bela IV nakazał budowę nowych warowni. Po raz pierwszy wzmiankowany jest w 1245 roku jako castrum Sarus. Strzegł szlaku handlowego z północy na południe doliną Toryssy i od początku był zamkiem królewskim, rezydencją władców podczas pobytu na Szaryszu. Gdy w latach 40. XIV wieku powstała żupa szaryska, zamek stał się siedzibą żupanów, a od niego żupa i kraina wzięły nazwę.
Na początku XIV wieku zamek zajął ród Abów (Omodejów), wrogów króla Karola Roberta, który rozbudował go o budynki mieszkalne i gospodarcze i wzmocnił umocnienia. Jego kapitan Demeter miał terroryzować okoliczne miasta i wiernych królowi ziemian. Po bitwie pod Rozhanovcami w 1312 roku zamek wrócił w ręce korony. W 1436 roku zastawiono go rodowi Perényich, który później otrzymał go w darze na stałe. W latach 1441–1460 zajmowali go najemny wódz Jan Jiskra i jego kapitanowie; po nieudanym oblężeniu odzyskał go w drodze porozumienia król Maciej Korwin i zwrócił Perényim, którzy znów go rozbudowali i otoczyli nowym murem.
Po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku Perényiowie stanęli po stronie Jana Zapolyi w walce o tron węgierski, a w grudniu 1536 roku zajęli Koszyce. Wojska cesarskie zdobyły Szarysz w 1537 roku, a władze prowincji przeniosły się tu z królewskiego domu w Koszycach. Obawa przed najazdami tureckimi doprowadziła do wzmocnienia obrony, a Habsburgowie przebudowali zamek w potężną twierdzę ze stałą załogą około 200 piechurów i znacznym arsenałem. W latach 1538–1556 zarządcą był humanista Jerzy Wernher, który kazał budynki odnowić. Szarysz stał się centrum habsburskiej części krainy od Tatr po Cisę.
W 1642 roku zamek przejęli Rakoczowie, którzy mieszkali w okazałym dworze w osadzie poniżej. W 1660 roku wybuchła prochownia i mocno uszkodziła cały zespół; potem służył już tylko do kwaterowania żołnierzy, a w 1687 roku spłonął i nie został odbudowany. Po śmierci Franciszka II Rakoczego na wygnaniu majątek przeszedł w linii żeńskiej na ród Aspremont, a później na Szirmayów. Dziś zamek jest ruiną na wzgórzu chronionym jako rezerwat przyrody, a wolontariusze oczyścili teren z zarośli.
Ciekawostki o Zamku Szaryskim
- Od tego zamku nazwę wzięły dawna żupa i tradycyjna kraina Szarysz, bo przez kilka stuleci był pierwotną siedzibą żupy.
- Sercem zamku jest czworoboczny donżon o wymiarach 13,2 na 13,2 metra i murach grubych na 4,5 metra, a mur obronny wzmacnia czternaście baszt ze strzelnicami.
- Znaleziska neolitycznej ceramiki i odlewanej brązowej zapinki pokazują, że ludzie żyli na wzgórzu tysiące lat przed murowanym zamkiem.
- Na zamku i w pobliskim Wielkim Szaryszu warzono piwo już w średniowieczu, a zapiski cechowe z 1506 roku zawierają osobny przywilej dla piwowarów. Współczesny Browar Szarysz nawiązuje do tej tradycji marką Smädný mních (Spragniony Mnich).
- Z wieży widać Tatry Wysokie, Góry Lewockie, Czergów i Góry Słańskie, a także ruiny zamków Kapušany i Kamenica.
- Całe wzgórze zamkowe jest od 1964 roku narodowym rezerwatem przyrody, a sam zamek od 1963 roku narodowym zabytkiem kultury.
Wycieczki w pobliżu: Zamek Szaryski
Atrakcje w okolicy, które możesz zarezerwować online przez Viator:
Zwiedzanie Zamku Szaryskiego
- Umocnienia zachowały się wraz z basztami, a barbakan z podwójną bramą, mostem zwodzonym i fosą wciąż daje się prześledzić. Częściowo odbudowany donżon mieści na jednej kondygnacji małą wystawę i zwiedza się go z przewodnikiem.
- Na zamek prowadzi asfaltowa droga, która służy też jako ścieżka dydaktyczna i nadaje się dla rowerzystów. Z Veľký Šariš wspina się żółty szlak, a u południowego podnóża wzgórza jest parking z toaletami.
- Ruiny są ulubionym celem spacerów mieszkańców Preszowa, więc w piękne weekendy nie będziesz tu sam. Przed wyjazdem sprawdź aktualne godziny otwarcia.
- W okolicy znajdziesz na tej stronie także katedrę św. Jana Chrzciciela, nadajnik Dubník, bazylikę św. Idziego i zamek Plaveč, wszystkie w promieniu ok. 35 km.
Godziny otwarcia, dostęp i warunki mogą się zmienić. Sprawdź przed wyjazdem.
Mapa: gdzie leży Zamek Szaryski
Zdjęcia: Zamek Szaryski
Pytania
Gdzie leży Zamek Szaryski i jak dojechać?
Zamek Szaryski stoi na wzgórzu nad Veľký Šariš, kilka kilometrów na północny zachód od Preszowa. Prowadzi do niego asfaltowa droga i żółty szlak, a u południowego podnóża jest parking.
Jak stary jest Zamek Szaryski?
Wzgórze było zamieszkane od neolitu, ale murowany zamek pochodzi z XIII wieku. Po raz pierwszy wzmiankowany jest w 1245 roku jako castrum Sarus.
Dlaczego kraina nazywa się Szarysz?
Dawna żupa i tradycyjna kraina wzięły nazwę od zamku, który przez kilka stuleci był siedzibą żupy.
Co stało się z Zamkiem Szaryskim?
W 1660 roku wybuchła prochownia i mocno uszkodziła zamek, który potem służył tylko do kwaterowania wojska. W 1687 roku spłonął i nie został odbudowany.
Co widać z donżonu?
Widok sięga Tatr Wysokich, Gór Lewockich, Czergowa i Gór Słańskich, widoczne są też ruiny zamków Kapušany i Kamenica.
Czy Zamek Szaryski nadaje się na krótki spacer?
Tak. Do zamku prowadzi asfaltowa droga, która służy też jako ścieżka dydaktyczna, a ruiny są ulubionym celem spacerów mieszkańców Preszowa.
Także w pobliżu
Katedra greckokatolicka św. Jana Chrzciciela
Preszów · barokowa katedra z ikonostasem i kopią Całunu
8 km stąd
Nadajnik Dubník
Slanské vrchy · maszt 318 m, najwyższa budowla Słowacji
25 km stąd
Bazylika św. Idziego w Bardejowie
Bardejów · gotycka bazylika z jedenastoma oryginalnymi ołtarzami
28 km stąd
Zamek Pławiec
Pławiec · ruiny, które w 1715 uniknęły rozbiórki
33 km stąd